Artiklar

Kommentar til

Jakten på gulatingstedet

En sagnhistorie

Av Audun Kjus, Norsk Folkemusum
Ph.d. Kulturhistorie, Universitet i Oslo, 2007
Cand.philol. Folkloristikk, Universitet i Oslo 2000
(Heile artikkelen finnes på Academia.edu)

(Sitater frå artikkelen og andre kjelder er i kursiv)

Kommentar ved Jan Kidøy
Gulatingstaden Historielag

Gulen kommune, truleg i samarbeid med Vestland Fylkeskommune,
har igjen knytta til seg ein høgt repektert utenbygds akademikar for å diskreditere Guløy/Flolid som tingstad for Gulatinget, denne gangen i meir skjulte vendingar enn før.

«I september 2019 fikk jeg anledning til å vandre over to gressletter som ligger omtrent 3 kilometer fra hverandre i Gulen kommune. ….. Her (i Eivindvik) står også kommunehuset, og det var hit jeg var invitert for å kommentere noen lokale sagn i et seminar som skulle gjøre opp status for den gamle diskusjonen om lokaliseringen av Gulatinget – en debatt jeg må tilstå var ukjent for meg.
… På dette tidspunkt lå tekstene som gir grunnlag for denne artikkelen i stabler på skrivebordet mitt».

Kommentar:
Forfattaren var invitert til eit seminar for å «gjøre opp status for lokaliseringen av Gulatinget». Han skriv vidare at debatten om dette var ukjent for han, eller sagt på ein annan måte: Han hadde ikkje peiling på kva han skulle gje seg i kast med. Vidare innrømme han at oppdragsgjevarane hadde definert og servert bakgrunnsmaterialet «som lå i stabler» på skrivebordet. Lenger ute i artikkelen diskrediterer han ei rekkje tidlegare historikarar og granskarar for nettopp dette, at dei var berre «lesere» – underforstått berre kopierte det andre hadde skrive.

Smart nok er artikkelen publisert på academia.edu (der edu står for utdanning og opplæring) som er organ for 16.000 universitet verda over. Dermed kan artikkelen brukast som undervisningsmateriell for studentar og andre som kanskje for første gang høyrer om Gulatinget. Gitt at artikkelen er skriven av ein høgt utdanna og tilsynelatande vel kvalifisert autoritet, med dette området som fagfelt, er det nok ingen som stiller kritiske spørsmål.

Legg merke til at han nyttar vendinga «lokale sagn» om bunka med dokumentasjon han har fått i hendene. Dette inkluderer det meste av avhandlingar frå tidlegare og nålevande historikarar og granskarar, historiske overleveringar gjennom slektsledda, lokale stadnamn frå vikingtida og dokumentariske skildringar frå sagalitteraturen.
Og det er nettopp denne innfallsvinkelen som er snedig i artikkelen – som poengtert alt i overskrifra: «En sagnhistorie».

Artikkelen er full av akademiske vendingar og sitat frå øst og vest som skal rettferdiggjere at ingenting av det vi hevdar å vite om Gulatingstaden er til å stole på.
Derimot gjentek han heilt ukritisk det han er blitt fortalt av oppdragsgjevarane sine:
a) At eikestammar i ei myr i Eivindvik indikerar «offerlund» (fantasi etter presten Dahl).
b) At Olav den Heilage har vore i Eivindvik (Det historia fortel er at han var på reise på Vestlandet).
c) At det er ei heilag kjelde «Olavskjelda» i Eivindvik (Kjelda vart kalla «Renna» heilt fram til nyare tid, ifølge Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane).
d) At dei to steinkrossane er bevis på at tinget vart halde i Eivindvik. Det er liknande steinkrossar fleire plasser i Vestnorge. Legg også merke til at Eivindvik omtrent berre var ein prikk på kartet i vikingtida (iflg. Ivar Kleiva).
e) Eit stykke ut i artikkelen vert det lansert enda eit falskneri:
(Kommentar til Neumanns reise i Sogn) «I Eivindvik får han vandre på restene av tingvollen etter Gulatinget». (Det har aldri vore noko som heiter tingvollen i Eivindvik).

Ei av dei første fallgruvene forfattaren har gått i gjeld den antatte flyttinga av Gulatinget.
Her er han i godt selskap, dette er og argumentet Vestland Fylkeskommune klamra seg til (ref. Berit Gjerland).

«Avslutningsvvis ser ikke Blom (Sorenskriver Gustav Blom) bort fra at Floli ved Guløy kan ha vært stedet som Håkon Håkonsson flyttet Gulatinget til. Her siterer Blom en setning fra Håkon Håkonssons saga, som siden har fulgt debatten som et kanskje ikke helt entydig holdepunkt. I sagaens kapittel 333 heter det nemlig at kongen lot bygge en kirke i Guløy og flyttet Gulatinget dit. Men nøyaktig hvor menes med «i Guløy» og hvor ble tinget flyttet fra?»

På originalspråket lyder sitatet frå kapitel 333 slik:

På norsk blir dette:

Poenget her er at sagaforfattaren har tatt med «nord for Bjørgvin» – heilt unødvendig for å forstå kvar Guløy ligg – alle visste og veit det. Ordet «dit» i sitatet viser til Bjørgvin, ikkje til Guløy. Ein bekreftelse på at dette er rett forståelse av sitatet finn vi i Norges Kongesagaer 1914, Alexander Bugge, side 294: «han lot også bygge på Gulløen». Ingen ytterlegare forklaring var nødvendig.

Dette stemmer og med tidsangjevinga: Kyrkja på Flolidstranda vart bygd samstundes med, eller kort tid etter at Gulatinget var flytta til Bergen, ca år 1220-1230 (ifølge Knut Helle).

Gulatinget vart etablert på Guløy i «eldgamal tid» (Taranger) – kor tidleg veit me ikkje, men det var godt utvikla lovsamfunn på Vestlandet i romartida (Tacitus). Tinget har så seinare vore flytta til fastlandet på Flolid (ikkje omvendt som nokon antyder), derav dei mange nedarva namna. Sitatet frå Håkonarsaga konkretiserer berre at tinget vart flytta til Bergen, og at Flolid fekk ei kyrkje bygd, som trøst eller heder.

Meir om dette er å finne her: Nytt om kyrkja på Flolidstranda.
Og her: To tingstader skaper forvirring.

Kjus nemner også eit sitat etter Oberstløytnant Ole Holck (Noget om Gulatinget 1824):
«En ting Holck skriver rett frem, men som bare kan antas hos Dahl, er at stedets allmue «som en fra Fader til Søn nedarvet Tradition» mener tingstedet var på «den ved Gaarden Floelie liggende Halvøe, endnu kaldet Guløen». Holck har selv undersøkt dette stedet, men han fant det for kupert og utilgjengelig til å ha vært noe sannsynlig tingsted».

Her manglar Audun Kjus lokalkunnskap og har sikkert vore meir opptatt av å «lese» enn å bevege seg ut i terrenget. At den første tingstaden er «utilgjengelig» var kanskje nettopp ein av grunnane til stadvalget. Ein viktig lærdom om plassen var i ferd med å gå tapt, hadde det ikkje vore for observasjoner frå augevitne. Detaljar om dette kan lesast her: Skjuler Guløy ein løyndom? https://gulatingstaden.no/gulatingstaden-artiklar/

Ein ruvande skikkelse i den lokale kampen for rettferd i gulatingstriden var Hans B. Flolid. Audun Kjus prøver å gjere han mindre ved å framstille han som «en ivrig leser» – ein som berre les det andre har skrive. Likeeins tillegg han Hans Flolid motiv han skulle ha hatt for å bruke andre sitt rennomé for å fremje sine synspunkt: « … det er liten tvil om at det var gjennom Eskelands gjenfortelling sagnene til Hans Flolid fikk den største gjennomslagskraften».

I 2024 vil det bli reist ei statue av Hans B. Flolid på den gamle tingstaden på Guløy til ære for det store arbeidet han utretta.

På same måte freistar Kjus å sette Store Marjo i eit dårlig lys for å svekke verdien av den kjende «Gulatingsvisa», eller Bånsull frå Eksingedal. Også Eskeland som har gjengitt sangen får eit stikk: «Sangene og sagnet som Eskeland utga, viser lesning, …. han har forestilt seg hvordan det hele kan ha vært».

Holmgang på Timrøyna.
Audun Kjus:
«Ifølge Schøning var det å utfordre motstanderen til holmgang en fremgangsmåte som lenge var vanlig i rettsprosesser, noe fortellingen fra Gulatinget i Egils saga får tjene som eksempel på. Dahl følger opp dette ved å nevne en liten holme utenfor Guløy kalt Timrøen, der han mener enekamp eller holmgang knyttet til prosessene på Gulatinget etter all rimelighet har funnet sted. Det er ikke mulig å se at Dahl har noe annet belegg for dette enn at han selv finner det rimelig. I den neste runden med innsamling av sagn om gulatingstedet har holmgangsprosessen på Timmerøya blitt en del av sagnsyklusen».

«Annet belegg» kunne Audun Kjus ha funne ved sjølv å lese Egilssoga.

Frå eit brev etter Hans B.Flolid – Legg merke til at han brukar både Egilssoga og O.A. Øverland (Illustrert Norges Historie, bind 1) som referanse:

«Det står i Egil Skalagrims saga, kap 57. «Han stemte sin rettsak, arvesak, til Gulatinget, og der tilbød sin motstander, at gå holmgang, som også ble gjort på en holme, der ikke lå langt fra tingstedet». Dette stemmer treffende, og er sikkert den lille ø eller holme der ligger like nord for Guløen, som nu kalles Timmerøen. Midt oppe på holmen er en ganske flad vold, som nu er oppdyrket hvor der også var en meget rund cirkel av sten. Øens dengang eier fortalde mig efter sagnet, det var her Egil Skalagrim gikk duel, og fældte sin motstander, Kortatle. Videre viste han mig, ikke langt derifra det sted hvor sagnet siger han skulde være gravlagt. Det viser ennu ligsom en gravhøi eller avlang tue, på det formentlige sted. Referanse: O. A. Øverland «Norgeshistorie», utgive 1885. Der er holmgangen nøye skildra».

(Jan Kidøy hugsar og frå sin barndom rundt 1960 den flate vollen og steinane rundt, uten den gang å vite kva dette var. Ola R. Midtbø («Det eldste gulatingsted») nemner også at det var ei steinbrygge på Timrøyna som nå er borte. Øya er nå overvokst med sitkagran slik at alle fornminner er tapt. Det same har skjedd i «Pøyla» på bruk 1 på Flolid. Der var det tydelege gravhaugar å sjå så seint som på 60-talet).

Audun Kjus prøver å framstille historia om holmgangen og plassbeskrivelsen som om det er Hans B. Flolid si eiga historie som er fortalt i tre versjonar. Sitata frå soga må sjølvsagt være korrekte, men ellers kan detaljane her forteljast på fleire måtar uten at det endrar hovedpunkta og sanningsgehalten.

Arvestriden på Gulatinget.
Belageleg nok unngår Kjus å nemne arvestriden på Gulatinget i 934. Denne finn me omtala i Egilssoga med ein så nøyaktig beskrivelse av plassen og terrenget at det er eit prov i seg sjølv på at tingstaden var på Flolid i Egil Skallagrim si tid. Dette passar på ingen måte med topografien i, eller den geografiske plasseringa av Eivindvik. 

Audun Kjus brukar
Ivar Kleiva
(innflyttar frå Sunnmøre som dokumenterte mykje lokalhistorie, og mellom anna skreiv Gards- og Slektshistorie for Gulen i tre bind) og
Niels Griis Alstrup Dahl
(innflyttar frå Kvinnherad som oppgraderte prestegarden, engasjerte seg i politikk både lokalt og på landsplan, som var den største autoriteten i prestegjeldet og i Eivindvik Herred)
som sanningsvitne for artikkelen sin.

I ingressen til artikkelen finn vi dette sitatet etter Ivar Kleiva:
«Ideane og kulturen frå Gulatinget har hatt mykje meir å seie for norsk liv og lagnad enn dei kongane og stormennene som brikjar på soklane sine kring i landet. Enno er det langt att før den demokratiske staten vår er fullkommen, men det var på Gulatinget idéane fekk si form, så der sto vugga til folkestyret i Noreg».

Dette kan me skrive under på. Det er nettopp derfor Gulatingstaden Historielag kjempar for «Rett tingstad – rett sogeforteljing – rett markering», sjå  gulatingstaden.no

Lat oss i det følgande sjå litt på fleire sitat etter Ivar Kleiva, henta frå boka Tingstader og Lovverk, 1985:

Side 13
«Gulatingslova er den mest pålitelege kjelda vi har til kunnskap om Gulatinget. I Magnus Lagabøtars Landslov … heiter det om Gulatinget i kap 1: Men vi skal ha lagtinget vårt kvart år kvar Botolfsmesseeftan i Guley, på den rette tingstaden.
Liknande ordelag kjem att mange ganger i denne lova, og oftast er tingstaden kalla «Guley», medan Gulatingslova berre nemner Gula eller i Gula».

Sidan Gulatingslova, som nemner Guløy som rette tingstad, er den mest pålitelege kjelda, kunne all diskusjon om tingstaden ha stansa her. Alle (som vil) veit kvar Guløy er.

(Kleiva meinte at den eldste Gulatingstaden mest truleg var lagt til eit eldre høvdingsete. I Bygdebok for Gulen skriv han dette, sitat frå bygdeboka: «Ein må vel rekne med at Håkon Håkonsson åtte jorda då han bygde kyrkja si der i 1240-250 åra»).

Side 24
1. Eg har ikkje funne noko stadnamn i området aust for Folefotsundet som tykkjest høve for ein eldgamal storgard. Alle gardsnamna i området ser ut til å være sekundærnamn. …. Dingja og Flolid ligg utanfor området. Stavenes, Grønevik, Haugane og Eivindvik er namn på små lokale område. Fleire stader i området har ein kome over jordfunn, men dei Per Fett (Norsk arkeolog og konservator) har i registeret sitt, er frå yngre jernalder, og helst etter småkårsfolk.
2. Området kring Prestesundet og Midttunvågen høvde ringt for den som skulle vakte skipsleiene, og all ferdsle til og frå kunne lett hindrast av eit par skip som stengde Prestesundet og Ilesundet.
3. Etter namna å døme ser det ut til at gardane kring Midttunvågen har vorte utskifte frå hovudbølet nokså tidleg, og tek ein dei ifrå, vert det knapt att jordvidd til eit skikkeleg høvdingsete i området.
N.G.A Dahl fortel at det delvis har vore myr eller eikeskog der prestegarden no er. Prestegardane vart før i tida ikkje skyldsette og skattlagde som andre gardar. Men i ein takst for «Høeskatt» i 1713 er prestegarden berre verdsett til 1 laup smør(ca. 15 kg), medan Gryta hadde 1-1/3 laup. Skattetaksten galdt truleg det Dahl sidan ringa inn med den store muren.

Side 47
«… Like fullt er det tydeleg at den eller dei som laga segnene og visene har meint at Gulatinget heilt frå fyrste skipinga har vore halde på Flolidstranda eller sjølve «Gulløyna».
Her må eg ta med ei onnor segn frå Eksingedalen. Marie Halland frå Dalsøyra fortalde etter far sin at eksingedølene for forbi Eivindvik når dei kom frå Bergen og skulle til Gulatinget. … På tingvollen var det ei stor steinhelle som han stod på han som styrde tinget. Det var noko innhogge på denne hella, men far min visste ikkje kva som stod der».

Side 49
«… Sjølve eidet har sikkert ikkje vore nytta til tingstad, men vollane mellom eidet og sjølve busetjinga høver på fleire måtar betre til tingstad enn noko ein kan finne i Eivindvik.
Det var lettare å sigle inn og ut den romslege Osen enn i dei tronge sunda ved Eivindvik, og der var gode hamner både aust og vest for «Gulløyna», stutt tilror og aldri isvanskar.
Nær stranda var utifrå høvelege tingvollar i god livd for vind og ver, og der var både lovberg og lagelege stader for lagrett og domsnemnder, og for tinglyden. Rundt ikring var det fint lende både for telt og buer, og matvatn var det nok av. Nokre stadnamn tyder kanskje og på at her har vore halde ting. Tingvollane er kanskje ei nylaging, men Kongshamna, Knarreholmen og Veholmen er sikkert gamle».

Så til Niels Griis Alstrup Dahl.
Han var kanskje den første som kjempa for at Gulatinget vart halde i Eivindvik.
Prost Dahl, kom til Eivindvik i 1804 og døydde der i 1852.

Mellom anna sette han liskapstegn mellom eikeplankar i ei myr og ein offerlund.
I si søking etter svar eller støtte for sin teori fekk han fleire skot for baugen.
Han sette seg føre å intervjue gamle folk rundt omkring i Eivindvik Herred for å samle såkalte «tingvitne». Resultatet av desse samtalane må ha vore nedslåande:

I ein protokoll prost Dahl førde i 1823 over samtalar som han sjølv seier, for blandt præstegjeldets eldste at undersøge hvad der endnu måtte være tilbage af gamle sagn angående det såkaldte Gulø og Gulating. Protokollen er underskriven av Niels Dahl og Anders Furenes.

Denne protokollen syner at Dahl har tala med dei eldste på desse gardane: Haveland, Nordgulen, Oppdal, Kjelby, Kløvtveit, Hauge, Brandanger, Rørtveit, Byrknes og Stevnebø. Men ikkje ein einaste av dei han har tala med på desse stadene hadde høyrt anna en at Gulatinget låg på Guløy. Ein 93 år gamal mann på Kjelby, fortalde det slik: «Pao Golløyna har da vore helde maonge ting, og slag myljå store kjemper».

Som ei oppfølging til Dahl sin protokoll kan nemnast ein
kuriositet frå eit lesarbrev i Bondebladet 8/3 1923, «Kvar vart Gulating halde»:
«Ein ting til. I Flolid i Guløy er det svært grornæmt. Der skal dei ha hausta 3 gonger um aaret. Dei heldt difor denne staden for aa standa under solguden sin særlege naade, og det var daa ein grunn meir for dei til aa hava ting- og gudestaden nett der».

(NB: Temperaturen var betydeleg høgare i vikingtida enn den er i dag, fram til omtrent år 1150)
___________________________

Heilt til slutt i artikkelen freistar Audun Kjus å drepe all tillit til det som er fortalt om Gulatinget. Som overskrifta seier er jakta på Gulatingstaden framstilt som ei upåliteleg sagnhistorie: «De siste femti årene er det (myte) mye brukt slik man på 1700-tallet brukte ordet fabel, om fortellinger som viser seg å ikke være sanne og som derfor skal skrives ut av historien.

Det er interessant at Audun Kjus er bekymra for «falsk historieforteljing» dei siste 50 åra.
Usemja om kvar den eksakte plassen for Gulatinget var har vara i 200 år, så kva har vore forskjellig dei siste femti? Kan det være det faktum at saka har vorte eit varmt politisk tema meir enn eit historisk tema, og at oppdragsgjevarane hans går tom for argument? Å undertrykke tusen års historie er mogeleg så lenge opposisjonen sit stille, men før eller seinare vil innbyggarane i Gulen reise seg mot dette sviket.

Avslutningsvis kan det passe å nemne desse orda frå svenske Dronning Kristina:

«Sanninga og fornuften er sjelden uvener».

Det er laga ein video som viser dei historiske plassane på Flolid, Guløy og dei omkringliggande fjordane – se her

Holmgang: Dens bruk, misbruk og fiksjonalisering i vikingtidens Skandinavia

(Garfield Matson 1995)

Som vist ble alle dueller utkjempet på en tomt eller bane. “Opprinnelig var dette en øy eller en holme som stridende kunne preparere, og deretter utkjempe krangelen deres etter eget ønske. Valget av en øy var åpenbart middel til å sikre at ingen av partene … gikk utenfor øyas foreskrevne grense[r].” Det er sannsynlig at hvert distrikt, både på Island og i Norge, hadde
et tradisjonelt sted som ble brukt i mange generasjoner hvorpå duellene ble utkjempet. Banen, med kappen eller skinnet som midtpunkt, hadde utseendet som en moderne boksering. Her, i “ringen”, ble alle tvister løst av stridende uten innblanding fra falske vitner eller større antall av støttespillere. Den sosiale rangeringen til de to disputantene hadde ingen betydning. Som det står i Egils Saga, “…alle hadde rett til å utfordre en annen til duell.

Holmgang ble avviklet på Island i 1006 og i Norge i 1014.

Kommentar til:

GULATINGET – Tingstader og Lovverk

Av Ivar Kleiva 1985
(Tilgjengelig online på Nasjonalbiblioteket)

Ivar Krohn Gunvald Kleiva (født 17/5 1903, død 5/5 1998) var en norsk lærar, forfattar og lokalhistorikar fra Eidsdal på Sunnmøre, busatt på Dalsøyra i Gulen.
Kleiva var ein svært aktiv mann med mange jern i elden, blant anna skreiv han gards- og slektshistoria for Gulen i tre bind. Etter eige utsagn studerte han Gulatinget i 40 år.

Verdt å merke seg i samband med ovannemnde bok er at Kleiva var ein av fleire innflyttarar til Gulen som uttalar seg om Gulatinget uten å ha lokalhistoria i ryggmargen. Hans konklusjon er då også eineståande i sitt slag, nemleg at det opprinnelege tinget stod på Hisarøy, vart flytta til Eivindvik og deretter til Flolid, før det vart flytta til Bergen.

Trass i mange feilskjær i konklusjonane kjem det fram fleire historisk interessante opplysningar i boka hans. Nedanfor vil eg trekke fram nokre av dei som har interesse for stadvalget for tinget.

Side 13
«Gulatingslova er den mest pålitelege kjelda vi har til kunnskap om Gulatinget. I Magnus Lagabøtars Landslov … heiter det om Gulatinget i kap 1: Men vi skal ha lagtinget vårt kvart år kvar Botolfsmesseeftan i Guley, på den rette tingstaden.
Liknande ordelag kjem att mange ganger i denne lova, og oftast er tingstaden kalla «Guley», medan Gulatingslova berre nemner Gula eller i Gula».

Kommentar:
Sidan Gulatingslova, som nemner Guløy som rette tingstad, er den mest pålitelege kjelda, kunne all diskusjon om tingstaden ha stansa her. Alle (som vil) veit kvar Guløy er.

Side 14 og 15
«På Håkon den Godes tid (935-961) vart sjøbygdene i Noreg oppdelte i skipreide. Gulen skipreide femnde då om nordluten av Masfjorden, om Gulen, ytre og indre, radt til Dingeneset. Alt frå den tid har Gulen såleis vore administrasjonsnamn …

Forma Gula, som er brukt i Gulatingslova, er dativform av Gulen, og tyder Gulen. I området mellom Dingenes og Masfjorden må vi såleis finne tingstaden for Gulatinget.»

Kommentar:
Her trør Kleiva alvorleg feil:
– Det var ingenting som heitte Gulen skipreide:
Hǫrðafylki
32 skipreider:
Nordhordland
– Gula (!)
– Lindiáss
– Fjannar
osv.

– Gulen kunne ikkje ha vore administrasjonssenter på den tid. Namnet Gulen vart først tatt i bruk i 1890. Eivindvik Herred, som det før heitte eksisterte heller ikkje i vikingtida.

– Forma Gula kjem såleis ikkje av Gulen, men derimot av Guløy, derav også Gulafjordane. Guley, som nemnt i Gulatingslova er ei presisering av sjølve øya, medan Gula (i Gula) inkluderer det omkringliggande området, Flolidgardane.
Som vi veit vart Gulatinget halde begge plasser.

«Dei eldste bustadene ein kjenner i Gulen låg ved Blidensol (Byrknesøy), Flolid og truleg på Berge (Dalsøyra). Desse stadene var busette alt i steinalderen.»

Kommentar:
Legg merke til at korkje Hisarøy, Eivindvik eller Eidsbotn (der ein finn namnet Tinghaug) hadde eldre busetnad. Utgravingar på Flolid bekreftar at det har budd folk der i steinalderen. Det er rimeleg å tru at tingstaden vart lagt til eit område der det alt var ein busetnad.

«Ein kunne og ha venta at gardane ved botnen av Midttunvågen var gamle, men namna tyder på at dei er etter måten unge, …».

Side 23
«Kring 80 år e.Kr. skreiv den romerske sogeskrivaren Tacitus at germanane i Mellom-Europa var delte i mange stammer, men hadde godt utvikla lover. To av desse stammane: Rygene og harudane, busette seg sidan på Sørvestlandet i Noreg»

Kommentar:
Dette er veldig interessant! Det samsvarar godt med det vi kjenner til om dei første tingsamlingane på Guløy, nemleg at det i begynnelsen berre var utsendingar frå Rogaland og Hordaland. At dette var skrive i byrjinga av romertida kan også indikere at Gulatinget er mykje eldre enn ein hittil har trudd – at «godt utvikla lover» er nemnt peikar i same lei. Vikingtida kan såleis i 2-300 år ha vore parallelt med romertida. NB: Her må definisjonen på «viking» avklarast.

Side 24
Her drøftar Kleiva grunnar som talar for eit høvdingsete på Hisarøy. (Han var tydelegvis ukjend med at Flolid var/er gamal kongsgard).

1. Eg har ikkje funne noko stadnamn i området aust for Folefotsundet som tykkjest høve for ein eldgamal storgard. Alle gardsnamna i området ser ut til å være sekundærnamn. …. Dingja og Flolid ligg utanfor området. Stavenes, Grønevik, Haugane og Eivindvik er namn på små lokale område. Fleire stader i området har ein kome over jordfunn, men dei Per Fett har i registeret sitt, er frå yngre jernalder, og helst etter småkårsfolk.
2. Området kring Prestesundet og Midttunvågen høvde ringt for den som skulle vakte skipsleiene, og all ferdsle til og frå kunne lett hindrast av eit par skip som stengde Prestesundet og Ilesundet.
3. Etter namna å døme ser det ut til at gardane kring Midttunvågen har vorte utskifte frå hovudbølet nokså tidleg, og tek ein dei ifrå, vert det knapt att jordvidd til eit skikkeleg høvdingsete i området.
N.G.A Dahl fortel at det delvis har vore myr eller eikeskog der prestegarden no er. Prestegardane vart før i tida ikkje skyldsette og skattlagde som andre gardar. Men i ein takst for «Høeskatt» i 1713 er prestegarden berre verdsett til 1 laup smør, medan Gryta hadde 1-1/3 laup. Skattetaksten galdt truleg det Dahl sidan ringa inn med den store muren.
4. I 1823 tok Dahl opp eit såkalla «tingvitne» for å få greie på kva gamle folk visste om Gulatinget. Der står mellom anna: En anden gammel Mand fortalte, at hans Fader var født på Stevnebø, og efter dennes Sigende skulle meget fornemme Folk der have boet i oldtiden, hvorav gamle Mure og Kjældere længe have vist Spor, som da endnu sees. Til Stevnebø skulle de ved Gulathinget tvistende Parter været tilstævnede, men Thinget stod ikke der; det Samme stadfæste flere gamle folk aldeles eenstemmig.

Kommentar:
Her avskriv Kleiva Eivindvik som tingstad.
– Han nemner at stadnamna er av nyare dato.
– At prestegarden var liten og ikkje kan ha vore sete for ein høvding.
– Området var myr eller skog.
– At Eivindvik er ei strategisk felle ved angrep utanfrå.
– At det ikkje er gjort oldfunn av verdi for saka.
– At eldre folk/nedarva tradisjon, einstemmig også avviste Stevnebø/Hisarøy som tingstad.

Side 26
«Men garden vart sett i ypperleg stand av presten Niels Griis Alstrup Dahl. Han skriv at då han overtok garden i 1807, var det den ringaste prestegarden i bispedømmet, og det var truleg rett».
Side 43
«Den lange striden om kvar Gulatinget vart halde i Gulen har særleg svive om Eivindvik eller Guløy, dvs. Flolid. Det er få som har ferdast på den bergklumpen som kallast Guløy – «Gulløyna» – som vil tru det kan ha vore ting der, og enno mindre kyrkje.
Dei som heldt på Flolid viste sjølvsagt til tekstene i Håkon Håkonssons soge og i Landslova, og dessutan til Dahl’s tingvitne. Ymse segner peikte og mot Flolid.

I tingvitnet frå 1823 står m.a. dette:
a) Ikkje aleene Oldinger, men næsten enhver til alder kommen Mand veed at tale om Gulething og de mærkelige Ting som paa den saa kaldte Gulø og i Egnen der omkring skulde være passerede.
b) Især er nu 93 Aar gammel Mand, der endnu har temmelig usvækket Hukommelse, fortalte at paa Gulø eller Gaarden Floli, have stået mange Slag mellom gamle Kæmper, en konge har der boet som kaldes Gule (formodentlig Fabel), og paa Floli fandtes for ikke mange Aar siden et stort Slagsværd i en Høi, der bar Mærke af, enten er stor Mand der har været begraven, eller og et stort Slag staaet.

Alle veit om «Gulething og de mærkelige Ting» som skal ha hendt kring Guløy, men dei fortel ingenting om dette tinget, bortsett frå det eg før har sitert om Stenebø. … Like fullt hevdar den lokale tradisjonen at Gulatinget vart halde på Guløy eller Floli, …

Kommentar:
«Det er få som har ferdast på den bergklumpen som kallast Guløy – «Gulløyna» – som vil tru det kan ha vore ting der, og enno mindre kyrkje.»

Kleiva er ein av fleire som nedsetjande kallar Guløy for «bergklumpen» eller «bergskolten». Det går an å forstå dette synspunktet om ein ikkje «har ferdast» over heile øya og heller ikkje har bakgrunnskunnskap om den eldste tingstaden. Som ung mann hadde eg sjølv problem med å finne «Domsteinen» me hadde høyrt om frå vi var små. Sjå artikkelen «Skjuler Guløy ein løyndom?»

Folketradisjonen nemner ikkje kyrkje på Guløy eller fastlandet innafor. Kleiva antyder at det var naturleg med ei kyrkje aust for Tingvollane. I så fall er restane etter denne nå godt forsegla under to store grindbygg med støypt fundament.
(I Kulturminnesøk var det markert ein kyrkjegrunn her, men ganske nyleg er dette punktet flytta lenger vest – tilfeldig?).
Når det gjeld stavkyrkja på Flolidstranda er informasjon å finne her https://gulatingstaden.no/gulatingstaden-fakta/ (Nytt om kyrkja …)
og her: https://gulatingstaden.no/gulatingstaden-artiklar/ (Synfaring kyrkjetomt)

Når det gjeld sitata frå «tingvitnene» er det opp til kvar enkelt å gjere seg opp ei meining.

Side 47
«… Like fullt er det tydeleg at den eller dei som laga segnene og visene har meint at Gulatinget heilt frå fyrste skipinga har vore halde på Flolidstranda eller sjølve «Gulløyna».
Her må eg ta med ei onnor segn frå Eksingedalen. Marie Halland frå Dalsøyra fortalde etter far sin at eksingedølene for forbi Eivindvik når dei kom frå Bergen og skulle til Gulatinget. … På tingvollen var det ei stor steinhelle som han stod på han som styrde tinget. Det var noko innhogge på denne hella, men far min visste ikkje kva som stod der».

Kommentar:
Alle gamle overleveringar, same kva form dei har, peikar eintydig på Guløy og Flolid som tingstad. Interessant er det at folk frå Eksingedal ikkje berre gjekk dalane og fjella til Oppdalsøyra når dei skulle til tinget, men at dei og kom sjøvegen frå Bergen. At dei for forbi Eivindvik var naturleg då det ikkje fanst noko der i vikingtida.
Når det gjeld steinhella på tingvollen er det også ei anna overlevering som kan lesast her.

Side 49
«… Sjølve eidet har sikkert ikkje vore nytta til tingstad, men vollane mellom eidet og sjølve busetjinga høver på fleire måtar betre til tingstad enn noko ein kan finne i Eivindvik.
Det var lettare å sigle inn og ut den romslege Osen enn i dei tronge sunda ved Eivindvik, og der var gode hamner både aust og vest for «Gulløyna», stutt tilror og aldri isvanskar.
Nær stranda var utifrå høvelege tingvollar i god livd for vind og ver, og der var både lovberg og lagelege stader for lagrett og domsnemnder, og for tinglyden. Rundt ikring var det fint lende både for telt og buer, og matvatn var det nok av. Nokre stadnamn tyder kanskje og på at her har vore halde ting. Tingvollane er kanskje ei nylaging, men Kongshamna, Knarreholmen og Veholmen er sikkert gamle».

Kommentar:
Her oppsummerer Kleiva på ein fin måte fleire av argumenta for at vikingane valde Guløy/Flolid som tingstad.

Synfaring – kyrkjetomt Flolidstranda

Ved Jan Kidøy
15. november 2023

Det har opp gjennom åra vore sagt og skrive mykje om ei kyrkje frå vikingtida på Flolidstranda, på garden Flolid i Gulen. Fleire historikarar har meint at dei har funne staden og sett restar etter fundamentet. Namn som Kyrkjehaugen og Kyrkjestøa lever framleis og vitnar om at det har stått ei kyrkje i området. Nedanfor har eg samla det eg finn om kva som er gjort og ikkje gjort for å identifisere den eksakte plassen der kyrkja stod. I tillegg har eg sjølv vore på synfaring i området og dokumentert med bilder det eg fann.

Historikk

Kyrkja vart ifølge soga bygd av Håkon Håkonsson (norsk konge 1217 – 1263) i ein periode då han fekk reist mange kyrkjer rundt omkring i landet. I bygdebok for Gulen (Kleiva) er tida sett til ca år 1230. På denne tida var den mest vanlege byggestilen stavkyrkjer. Dei vart gjerne reist på eit fundament av stein, sjå bilde av Eidsborg stavkyrkje nedanfor. Eidsborg kyrkja vart bygde i same tidsrom og har omtrent same størrelse som kyrkja på Flolidstranda ifølge tidlegare oppmåling. Me kan såleis tenke oss at desse to kyrkjene kan ha hatt fleire fellestrekk.

Det er vel dokumentert at kyrkja på Flolidstranda vart flytta til Eivindvik etter reformasjonen på 1500-talet (Wikipedia/Gulen_kirke). Såleis kan ein hevde at det har stått ei middelalderkyrkje i Eivindvik, men det er samstundes misvisande sidan ho ikkje stod der i middelalderen, men vart flytta dit fleire hundre år seinare.

Den mest nøyaktige beskrivelsen av tomta på Flolidstranda har me etter B. E. Bendixen og er frå ca år 1900.

”Ved Floli kaldes en haug endnu for Kirkehaugen og landingsstedet for Kirkestøen (…) Etter [Kraft, Blom, Dahl] sine vitnesbyrd fandtes endnu spor af tomten (…)
Her ligger under Kirkehaug, let kjendelig ved sin lille varde, en flade eller jevn skraaning, og paa denne skal kirken efter traditionen have staaet, og herhen fører flere tydelige stier eller traak. Der kan i den bløde grund skjelnes to rader tuer, som ialfal delvis dækker over stene. Sandsynligvis er dette rester af kirkens grundmure, og nedenfor saavel som ovenfor kan det sees, at der har været brudt sten. Bredden mellem disse rader er omtrent 6 m, og længden af dem synes at være 13” (Bendixen 1903:161), 13 fot er litt over 4 m.

Augevitne observasjonar

Under synfaring 15/11 fann eg steinar i overflata (sjå bilder) som har same avstand som Bendixen nemner, og måla passar med størrelsen på Eidsborg Stavkyrkje.
Vidare kunne eg skimte stiane (tydelige stier eller traak) frå kyrkjebakken og ned mot Kyrkjestøa. Avstanden her er mindre enn 100 meter.
Det slo meg at denne plassen tydeleg var valgt med omhu. No som Gulatinget var flytta til Bergen var det ein fin gest til folk i Gulen og ellers på Vestlandet at kyrkja hadde utsyn mot og vendte seg mot Flolid og Guløy, staden for det heilage Gulatinget. Likeeins låg plassen sentralt som eit møtepunkt for folk frå fjordane og frå øyane lenger ute. Hamneforholda var også gode i den lune Kyrkjestøa.

Ingeborg Flolid (f. 1883) fortalde i 1960 at då ho kom til Flolid låg det 3 store stablar med flate heller på Kyrkjebakken. Når kyrne var på beite på Flolidstranda mjølka dei ofte på Kyrkjebakken og det var fint å sette mjølkebinna på hellestablane. Kårfolket hennar (kan ha levd så tidleg som 1830) fortalde henne at det hadde vore mykje tilhoggen stein på Kyrkjebakken. Presten Dahl (ordførar i dåværande Evenvig Prestegjeld frå 1837 til 1848) tok steinen til den store steingarden rundt prestegarden i Eivindvik. (Samanlign steinhellene i fundamentet til Eidsborg Stavkyrkje). (Steingarden er 1,5 km lang og vart fullført i 1825).

Arkeologiske undersøkelser i Gulen.

(Utdrag frå innberetning av Ingvild Øye Sølvberg)

«Siden Bendixens registrering har dette området ikke vært gjenstand for nærmere arkeologisk undersøkelse før juni 1975. En mente da i området mellom Kyrkjehågjen og Kyrkjestøa å gjenfinne en lokalitet som kunne stemme noenlunde med den førnevnte beskrivelsen. Det ble gravet en prøvesjakt på tvers av den mulige tufta, uten at det kunne påvises kulturlag eller bygningsvirksomhet. Trass i disse negative resultatene kunne en med dette ikke helt utelukke tuftmuligheten.

En grundigere undersøkelse fant derfor sted sommeren 1976. Under forberedelsen av dette arbeidet ble en gjort oppmerksom på et annet område, ca 20 m øst for det første, som ifølge lokal tradisjon skulle være kirketuft.
Begge områdene ble undersøkt og viste seg å være ren naturgrunn uten noen påvisbar sammenheng med byggevirksomhet. I det hele fins det i dag ingen områder under Kyrkjehågjen, utenom de to undersøkte, som med noen rimelighet kan tolkes som tufter. Det virker som en må søke opphavet til kirketuft-tradisjonen på annen måte».

Kommentar til undersøkelsen:

I boka «Gulatinget og Gulatingslova» (2001) av Knut Helle er det gjengitt bilder frå utgravinga i 1976 (s. 64). Av bildene går det tydeleg fram at undersøkelsen ikkje føregjekk på den staden Bendixen beskreiv, men høgare oppe i terrenget.
Det framgår også at dei brukte Jakob Flolid (f. 1909) som kjentmann. Han påviste Kyrkjehågjen, men «kyrkjetufta var ukjend for Jakob». Ved hjelp av Bendixens omtale leita dei seg fram til ein stad som «nokolunde rimeleg syntes å kunne forlikast med ei slik tuft».
Nå viser det seg altså at plassen for prøvegravinga var feil, og det er heller ingen spor etter graving eller prøvetaking på den rette plassen lenger nede.
På denne tida levde det folk på Flolid som var godt kjent med Kyrkjebakken, eller kyrkjetufta, og ein kan undre seg over kvifor ingen av desse vart spurde til råds. Det er også underleg at arkeologen Øye Sølvberg tek på seg oppgåva med å gje ei alternativ forklaring på dei nedarva lokale namna på staden med grunnlag i at dei ikkje fann noko (på feil plass). Forklaringane synes å være godt koordinert med Knut Helle sin versjon i ovannemnde bok. Han var også til stades under utgravinga.
(Heile innberetninga er å finne her ).

 

Autentiske bilder frå Kyrkjebakken og Kyrkjestøa, 15/11/23.

Synfaring – steinbrygge og trapp, Guløy

Ved Jan Kidøy
15. november 2023
Kunnskapen om ei steinbrygge og trapp på sørsida av Guløy i Gulen kommune var i ferd med å bli gløymd inntil ein byrgja granske tidlegare nedskrevne overleveringar og samanheld desse med augevitne observasjonar frå året 1883. Som så mange andre stader i området vart det flytta stein frå gamle kulturminner til andre formål (Brygge Timrøyna/kyrkje og brygge Flolidstranda/naust og kai Flolid/grunnmurar Segløyna)*. Landgangstilhøva på Guløy er kanskje av størst historisk verdi ettersom dette var lettaste atkomsten til den eldste kjende tingplassen for Gulatinget, «mellom Domsteinen og Varden» nær toppen av Guløy.

Historikk

Det er lite skriftleg tilfang om brygga og trappa på Guløy, men opptegnelsar frå Ola R. Midtbø bekreftar det som ellers er stadfesta av tidlegare augevitne, og nå ved denne synfaringa 15/11/23. Midtbø granska lokal kunnskap om Gulatinget og plassen det vart halde på oppfordring frå professor Magnus Olsen. Funna vart publisert i «Maal og Minne» 1918.

«Det sted som tradisjonen nevner som tingsted, er en i fjorden fremspringende halvø ved garden Flolid, noget østenfor Eivindvik. Denne halvø kalles «Guløyna», men skrives Guløy, og tinget skal ifølge tradisjonen ha stått på dens øverste topp. I en liten kløft som kalles «Gamleveien» skal dommerne ha hatt sine rådslagninger, og en stor sten som kalles «Domsteinen» skal ha tjent som tingbord, og her ble dom avsagt. Både på Guløy og Timbrøy skal der før ha vært steinbrygger som nå er borte».

*) Fleire detaljar om flytting av stein, sjå her

Augevitne observasjonar

I åra 1893-1894 vart det bygd ny dampskipskai på Nyborg, rett over fjorden frå Guløy. Det er nedskrive to augevitne observasjonar til denne hendinga:
1. Erik Sandnes (1888-1963) budde på Nyborg og fortalde om «steinprammar» frå Bergen som førde stein frå Guløy til Nyborg, han «hugsa pramma godt».
2. Sara Opdahl Westervik (1885-1966) budde på Klokkeide og hugsa at barna var oppe på Klokkeidneset og såg på at dei førde stein frå Flolid til Nyborg.
(Ref: Vestnorsk kulturarv)

Slik dette er fortalt tyder det på at det var ei større forflytning av stein – prammane frå Bergen er nemnde i fleirtal, og ein kan sjå for seg ein viss skytteltrafikk. Det skulle såleis vere mogeleg å sjå restar etter brygge og/eller trapp på Guløy, eller iallfall kvar vegen/stien gjekk opp frå sjøen.

Staden var no overvokst med einer og anna buskas og ikkje så lett synleg. Ved synfaring 15/11/23 vart stien rydda og ein tydeleg gangveg, delvis steinsett kom til syne. Det var også ein del stein i sjøkanten som ikkje naturleg høyrde heime der, og som godt kan vere restar etter ei brygge. Når det gjeld trappa som etter beskrivelsen skulle gå frå brygga og opp den første kneiken var det ingen spor etter denne. Men eit jamnt skrått berg (ca 40 grader) fører frå sjøen og opp til der stien startar. Her har det vore lett å bygge ei trapp – og like lett å fjerne den (sjå bilder). Likeeins ligg det i skogen litt lenger oppe ei (unaturleg) samling av stein som enten har vore til overs eller rekna som upassande.

Stien oppover er tydeleg lengst nede. Lenger oppe opnar landskapet seg opp så det er mogeleg med fleire vegvalg. Truleg gjekk dei litt i sikk-sakk for at det ikkje skulle bli for bratt, samstundes som ein kunne unngå det litt myrlendte terrenget. Ved å gå mot vest for deretter å krysse nordover kjem ein rett inn på det som var kalla «Gamlevegen» som er kortaste leia rett opp til tingstaden. Denne ruta vil bli merka i 2024.

 

Skjuler Guløy ein løyndom?

Oversikt over historiske stadnamn i området Guløy/Flolid (video)

Guløy, ei halvøy utanfor Flolidgardane i Gulen, vert vist til i fleire gamle skrifter som staden der Gulatinget vart halde. Samstundes ligg Tingvollane, som etter tradisjonen var sjølve tingstaden, på fastlandet like innanfor Guløy. Kan det ha vore to tingstader i same området – ein på Guløy og ein på fastlandet? Desse og andre spørsmål drøftar Jan Kidøy i denne kronikken.

KRONIKK
Jan Kidøy

STEINTRAPPA: Grunnen til at eg har stilt meg sjølv desse spørsmåla er fyrst og fremst overleveringane om at det skal ha vore ei stor steintrapp frå sjøen og opp på utsida av Guløy, i ei lita bukt rett vest for Mulen. Dette er ein god fiskeplass, og som gutunge mista eg meir enn ein pilk her, ettersom det er steinbotn, mens det ellers er sandbotn rundt det meste av øya. Det var mor som fortalde meg om trappa. Ho hadde spurt fleire gamle folk innover i fjordane om dei kjende til ei slik trapp, og fekk slik læra at det var vanleg å stoppa i dette området ved Guløy når folk rodde til kyrkje, ettersom det er ei oppkome som mest aldri er fri for vatn rett ovani Gulesteinen der det no står eit kabelhus. Ein av dei gamle hugsa spesielt ei lita jente som sprang opp trappa for å gjøyma seg bort for å gå på do. For meg er likevel det sterkaste «provet» på at her kan ha vore ei trapp det mor fortalde etter si mor, Sara Westervik.Ho vaks opp på Klokkeide, tvers over fjorden frå Guløy, og kunne fortelja at då dampskipskaia på Nyborg vart bygd bruka ho og dei andre ungane å sjå på dei store pram- mane som frakta stein frå sørsida av Guløy til Nyborg. Frå Klokkeide hadde dei den beste utsikten ein kan tenkja seg, så det lyder truverdig at dei såg kor steinen kom frå. Det var mange fornminne som vart øydelagde på denne måten. Bevaringstanken måtte nok vika for behovet for lett tilgjengeleg stein til ymse formål.

KRYSS OG TVERS: Men kva skulle ein med ei stor trapp på denne kanten av øya? Bufeet hadde si eiga kleiv det gjekk opp på fastlandssida, og dei gamle slåtteteigane ligg lenger inne på øya og har godt tilg jenge frå sjøen på austsida. Eg sette meg føre at eg ville sjå nærere på dette, og våren 2002 traska eg Guløy på kryss og tvers. Eg gjekk ned til sjøen der trappa skal ha vore, og fekk syn for sagn ettersom det ligg fleire store steinar av løkvalitet rett i strandlinja og vidare utover langs botnen. Eg tolka det slik at nokre kanskje vart mista på sjøen, mens andre vart fråsortert som ueigna, og dumpa. Deretter g jekk eg opp lyngrabbane for å freista finna ut kva folk kunne ha hatt å gjere der oppe. Etter min- dre enn 5 minutts gange kom eg opp til eit lite dalsøkk med bergskrentar på begge sider. Ein lun og fin plass, heilt utan innsyn korkje frå sjøen eller landsida. Berga på nordsida minner om dei som ligg ovanfor Tingvollane, mest som naturlige sitjeplassar, men med plass til langt færre.

DOMSTEINEN: Som gutunge tykte eg det var svært spanande med alle dei gamle sagnene me høyrde, og alle stadnamna som var knytt til Gulatinget. Det vart mellom anna fortalt at det skulle liggja en stor rund stein ein stad på Guløy som vart kalla Domsteinen, men ingen visste kvar på øya han låg. Me gutane leita fleire gonger etter denne steinen, men me var nok aldri så langt ute som til denne vesle dalen eg no hadde funne. Difor g jorde hjarta eit lite hopp då eg såg ein rund stein – rettnok ikkje så svært stor, men høg nok til å nyttast som «bord» – liggjande inn mellom buskfurene på sørsida av dalsøkket. Kunne dette vera Domsteinen? Hadde dei hatt tingsete nede på den vesle sletta, og avsagt domane her ved steinen? Tanken vart levande, og eg såg føre meg at dette saktens kunne ha hendt. Men kvifor akkurat her? Forholda skulle liggja langt betre til rette nede på Tingvollane.

UINNTAKELEG FESTNING: Guløy ligg som ein trygg festning ut i sjøen. Viss ein tenkjer seg attende til vikingetida, då pil og boge, spjut, sverd og øksar var dei vanlegaste våpena, skjønar ein fort at å gå til åtak fråbåt på ein landstyrkje i bratt lende ville vera fåfengt. Så åtak frå sjøsida ville vera lite å frykta med tanke på vern om tingfreden. Likeeins er det på landsida høge, stupbratte berg mest heile vegen frå aust til vest, berre avbrotne av ei lita geil der det går an å koma opp. Så her ville det også vera lett å forsvara seg. Inne på øya er det to markerte forkastningar i fjellet. Den eine går i aust-vest retning og den andre nord-sør. Ved eit tenkt «vaktskifte» ville forsvararane kunne forflytta seg lett og usett på berre få minuttar langs desse aksane. Vakthaldet ville og vere lettare enn nokon annan plass eg kan tenkja meg. I aust har ein full oversikt over innløpet til Nordgulfjorden og Austgulfjorden, og i sør Eidsfjorden. I vest ser ein Ilenessundet, og utover heile Osen like til Segløyna og vidare ut mot havet, mens Flolidfjellet reiser seg bratt opp i nord. Ein fiende ville ikkje kunne snika seg innpå nokon stad utan å bli sett. Dermed kunne ein bli varsla tidleg, med god tid til førebuingar. Samstundes ville eigne skip ligg je godt i skjul på dei lune vågane ved Knarreholmen. Ved steintrappa er det gode landingstilhøve, og kort veg inn til hamna for oppankring.

LØYNDOMEN: Viss desse tankane eg har gjort meg har noko føre seg, kan ein likevel undrast over at ein ikkje har høyrt denne tingstaden omtala, sjølv ikkje på folkemunne. Eller kanskje det ikkje er til å undrast over? Om staden skulle vera løynd for omverda er det kanskje rimeleg å tru at folk synte respekt for dette, og at det difor har vore lite omsnakka frå gamalt av, slik at minna har døydd fort ut. Av denne grunn vil nok spørsmålet om ein tingstad på sjølve Guløy framleis vera ein løyndom. Men det er slik undring som gjer soga spanande, og som legg mystikk og historiesus over Tusenårsstaden på Flolid!
(Firda, 16/9 2005)

Lesarbrev: Historia til Gulatinget

Det er viktig at me får fram den rette historia om Gulatinget, skriv Liv Karin Flolid Lien. (Avisa Strilen 18. august 2020)

Det er dinest at me har det lovfeste møte vårt kvart år her i Gula. (frå Gulatingslova)

Gulatinget hadde sitt opphav på Guløy på Flolid gard, i Gulen kommune.

Det er viktig at me får fram den rette historia om Gulatinget, og plasserer det på rette staden. Gulatinget har sitt opphav på Guløy, difor heiter det Gulating. Det einaste stadnamnet som er nemnd i soga i samband med Gulatinget, er Guløy. Soga om Håkon Håkonsson fortel oss klart og tydeleg at Gulatinget var på Guløy.

I Guløy/Flolid-området er det mange namn som tyder på gammal historie, dette er namn som framleis er i bruk:

Domsteinen, der vart dommen avsagt, og dei første lovene laga. Gammalt kart frå Gulen herred, 1916, viser Lovstenen. Me kallar han Domsteinen i dag.

Veholmen, tyder heilag holme, der vart tinget vigsla med blot i heidensk tid.

Tingvollane, samlingsplassen.

Knarrholmen, knarr er ein båttype frå vikingtida, der reparerte dei båtane,i tingtida, ein naturleg slip på ca 50 meter, når krattskog er fjerna. Ein liten holme hadde ikkje fått eit slikt namn, utan ein spesiell bruk.

Timmerøya, var holmgangsplassen, holmgang på Gulating er nemnt i soga, to gonger.

Krosshaugen, der stod den første krossen som var reist på tinget den første kristningstida.

Kyrkjestøa, der la dei til med båtane, då dei skulle til kyrkje.

Kyrkjehaugen, heilt vest på Flolid gard, har det stått ei kyrkje. Kyrkja så Håkon Håkonsson bygde. Den vil eg skrive om seinare.

På andre sida av Gulafjorden finn me garden Glosvik, med utsyn rett mot Guløy. Glosvik kjem av det gamle ordet gløse/ glo, som tyder å sjå. Der var ein av stadene dei held vakt, i Gulatingtida. Me må hugsa at på den tida, då Gulatinget vart skipa, var ei øksarti (som det står i segne som Lars Eskeland har skrive), med blodige kongar, som var heilt avhengige av sikkerheita.

Guløy er ei halvøy som lett kan vaktast, som ei borg, med redusert mannskap. Beskrivinga i Egil soga, om rettssaka som var på Gulating, stemmer òg med landskapet på Guløy. Sjå boka mi «Gulatinget på Flolid gard»

Kommunen/fylket har bygd ut på Tingvollane på Flolid, men ingen av desse namna, som eg har nemnd her, er med i formidlinga av Gulatinget.

Prost Dahl, kom til Eivindvik i 1804, og døydde her i 1852, han intervjua gamle folk i kommunen. Ingen hadde høyrt anna enn at Gulatinget låg på Guløy.

I ein protokoll prost Dahl førde i 1823 over samtalar som han sjølv seier, for blandt præstegjeldets eldste at undersøge hvad der endnu måtte være tilbage af gamle sagn angående det såkaldte Gulø og Gulating. Protokollen er underskriven av Niels Dahl og Anders Furenes.

Denne protokollen syner at Dahl har tala med dei eldste på desse gardane: Haveland, Nordgulen, Oppdal, Kjelby, Kløvtveit, Hauge, Brandanger, Rørtveit, Byrknes og Stevnebø. Men ikkje ein einaste av dei han har tala med på desse stadane, hadde høyrt anna en at Gulatinget låg på Guløy.

Ein 93 år gamal mann på Kjelby, fortalde det slik: Pao Golløyna har da vore helde maonge ting, og slag myljå store kjemper.

Liv Karin Flolid Lien

Det eldste Gulatingsted

Av Ola R. Midtbø
(På oppfordring fra professor Magnus Olsen i «Maal og Minne» 1918)

Gulating, – hvilke minner fra vår eldste saga kaller ikke dette navn frem, hvilke merkelige begivenheter har ikke der foregått. Imidlertid – dette sted har måttet dele skjebne med så mange andre, «Saga har glemt hva den visste», stedet er blitt glemt og lar seg vanskelig påvise. I det siste har spørsmålet om Gulatingstedet atter reist seg, og vi skal da i det følgende se litt på hva som er fremkommet til spørsmålets besvarelse.

Det har fra en side blitt fremholdt at tingstedet må være å søke på Eivindvik prestegård. Her er jo kirken bygget og her står det to gamle steinkrosser og den gamle døpefont hvori St. Olav – etter sagnet – døpte bøndene på Gulating. Prost Nils Dahl mente enn videre å ha funnet rester etter den gamle offerlund dypt nede i en myr. Ved utgravingen til nye uthus fant man rester etter en svær eikeplanke og noe som kunne ligne et slags kubbestoler. Alt dette ansåes som rester etter det gamle tingsted. Til den beskrivelse som gives i Egils saga passer stedet også godt.

Imot denne stedfestelse taler dog: Den gamle tradisjon i bygden har bestemt hevdet at tinget ikke holdtes på Eivindvik. Om de gamle steinkrosser går det sagn om at de er flyttet dit fra Flolid. Døpefonten har det vært lett å flytte hvor somhelst. Stedets beliggenhet m.h.t. Egils saga har også sine svake sider. Om man går ut fra at Egils skipe lå i Midttunvågen og kongens i Eivindvik, så må den kongen og hans menn ha vært ualminnelig likeglade når de her har kunnet la Egil slippe forbi seg ubemerket.

Det sted som tradisjonen nevner som tingsted, er en i fjorden fremspringende halvø ved garden Flolid, noget østenfor Eivindvik. Denne halvø kalles «Guløyna», men skrives Guløy, og tinget skal ifølge tradisjonen ha stått på dens øverste topp. I en liten kløft som kalles «Gamleveien» skal dommerne ha hatt sine rådslagninger, og en stor sten som kalles «Domsteinen» skal ha tjent som tingbord, og her ble dom avsagt. Innenfor Guløy strekker Flolids innmark seg tvers over det flate eid, fra Østviken til Vestviken. Ved Vestviken skal det ha stått en kirke hvis sted påvises mellom Kirkestøen og Kirkehaugen. Ved Guløys ytterste spiss er en sten som kalles «Gulestenen». I nærheten er «Koven» hvor kirkebåtene før alltid samledes på hjemveien fra kirken til gammen og gjestebud. I nærheten er også «Knarrholmen» hvor tingfolket reparerte sine fartøyer, samt «Timbrøyna» hvor tvekampene foregikk. Både på Guløy og Timbrøy skal der før ha vært steinbrygger som nå er borte.

Redaksjonell merknad:

Oluf Rygh antar at navnet opprinnelig var Guli, en avledning av ordet gul/gol som betyr kuling eller vindkast. En annen mulig forklaring på ordet er fra germansk geul, norrønt gjól, som betyr kløft.

Dette stemmer godt med terrenget. Den eldste tingstaden ligg i eit gjel eller ei kløft og det er naturleg at det er denne plassen – med alt som føregjekk der – som har gitt namn til øya.

Noregshistorie på flyttefot?

Det einaste kjende stadnamnet frå soga som kan setjast i samband med Gulatinget, er Guløy (Gulø) – ei halvøy ved Flolid-gardane, om lag 4 km frå kommunesenteret Eivindvik i Gulen. Lokalhistorisk er det ei rekkje stadnamn som stadfester at Flolid og Guløy var tingstaden.

Når det har vore snakk om å markere tingstaden med eit minnesmerke, har sterke krefter i Eivindvik arbeidd for at dette skulle reisast i Eivindvik, truleg av kortsynte økonomiske omsyn. Denne striden har vara i snart hundre år, og har blussa opp att no som Flolid vart valgt til tusenårsstad for Sogn og Fjordane fylke.

Slik saka har utvikla seg er det nærliggjande å tru at kommuneleiing og næringsinteresser i Eivindvik ser seg lite tent med at det vert investert 10-20 millionar i ei storslått markering på tingstaden Flolid, medan sjølve kommunesenteret står att med ingenting.
Dei ville kanskje så gjerne hatt turistane og pengane og æra til Eivindvik.

Taktikken for å endra på dette er no som før: Dersom det kunne hevdast at tinget vart halde i Eivindvik – i alle fall for ei tid – så kunne det forsvarast å ha litt markering begge stader. Ein har difor gjennom lang tid arbeidd for å gje tilreisande inntrykk av at Eivindvik var tingstaden. I denne prosessen har lokale stadnamn vorte endra (eks. Borghaugen > Lovseieberget / oppkomme > Olavskjelda), og kyrkja i bygda er gjort 400-500 år eldre enn ho er.

Mange har bete på agnet som vert hengt ut. Om professor Knut Helle ved universitetet i Bergen er ein av dei, skal være usagt, men han er i alle fall ein trufast tilhengar av ”Eivindvik-alternativet”. Han hevdar at Gulatinget vart halde det meste av tida i Eivindvik, og berre ca. 50 år på Flolid! Han er no hyra av Gulen kommune til å skrive bok om Gulatinget. Boka kjem ut i november i år.

Viss boka skulle vise seg å innehalde påstandar lik dei ovanfor nemnde, er det viktig at det blir organisert ein oponion mot denne freistnaden på å endre historia. Dette er såleis ei oppmoding til alle som ynskjer at rettferd og sanning må ligge til grunn når ei så viktig sak som Gulatinget skal markerast. Oppmodinga går i første rekke til kulturetatane i dei fylka som sokna til Gulatinget i gamal tid, men også til alle andre interesserte.

At Flolid vart valgt til tusenårsstad for Sogn og Fjordane fylke betyr at folk over heile landet, ja, langt utanfor Norges grenser, no vil få del i soga om denne viktige staden på ein heilt ny måte. Denne staden som skulle få så mykje å seie for Norge si utvikling fram mot det trygge demokratiet me har i dag. Endeleg skal folk i nåtid og ettertid få ein stad å gå til der historia vert levande. Ein stad der ein kan minnast og læra om Gulatinget. At Flolid (som omfattar halvøya Guløy og Flolidgardane med Tingvollane og andre historiske stader) vart vald til tusenårsstad var både viktig og rett. Ingen einskild stad i fylket kan ha hatt så stor innverknad på land og folk som nettopp Gulatingstaden.

DEN RETTE TINGSTADEN

Opp gjennom tidene er det mange, både lærde og legfolk, som har vitja Gulen for å sjå nærare på tingstaden. Ikkje alle kom så langt som til Flolid (sjå nedanfor), men dei som fann fram, vart fort overtydde om at dette var rette staden. Det er difor underleg at Gulen kommune har sett opp skilt som er eigna til å så tvil om dette. På eitt av skilta står det å lese: «Vi har ikkje funn som gjør at vi sikkert kan seie kvar sjølve tingstaden låg.» Kva funn er det snakk om? Har ein ikkje funne Guløy? Staden er merka av på dei eldste kjende kart, og er nemd i viktige skriftlege kjelder om Gulatinget frå gamalt av. Dette er ein av dei få ting ein verkeleg veit sikkert, at tinget vart halde i Guløy.

Etter kristninga av landet vart det bygd kyrkjer tilknytta tingstadene, slik også på Flolid. Diverre er restane av kyrkja (kyrkjene?) no borte, men muntlege overleveringar slår fast at dei var godt synlige nesten fram til vår tid.

I Haakon Haakonsøns soga står det slik: «Han let gera kirkju i Guløy nodr fra Bjørgyn og offradi tartill Gulhring.»

I J. Kraft sin Norgesbeskrivelse, bind 4, side 792 les me at «på Flolid har været en kirke, og under gården hører en liten ø eller egentlig fra fastlandet ut i Gulenfjorden gående landspids, Gulø kaldet, hvor måske det gamle Gulatinget har været holdt.»

Nils G. A. Dahl i Eivindvik påstår dette med visse i sitt skriv i Budstikken for 1823, «at på Flolidstranden har ståt en kirke under en haug, som endnu bærer navnet Kirkehaugen, likesom landingsstedet ved sjøen kaldes Kirkestøen. I samme årgang av Budstikken skrev daværende oberstløytnant Holch «Noget om Gulatinget», og hevder at «det egentlige tingstedet neppe kan være noget andet end Gulø på Flolid. Stedets almue påstår dette enstemmig som fra far til søn nedarvet tradition, og ved nevnte gård sees spor av en kirke, som rimeligvis er kong Haakon Haakonsøns kirkebygning, som efter hans saga blev reist ved Guløy.» Både Dahl og Holch, som nøye har undersøkt staden, omtalar fundamenta etter kyrkja.

Skulestyrar B. E. Bendixen frå Bergen undersøkte også kyrkjestaden i Guløy, og seier: «Noget utenfor gårdens landingsplass på Flolidstranden, vest for gårdens huse, fant jeg på en flate eller rettere svag skråning under Kirkehaugen, der er kjendelig ved sin lille varde, og hvor kirken efter traditionen skulde have ligget, spor av dens fundamenter. Traditionen peker visstnok med fuld ret på dette sted. Sammenfattet i korthet: Navnet Guløy, bestemte traditioner peker på, at her lå tingstedet, og øens beskaffenhet er nøiere beset, ikke til minste hinder for denne antagelse. Kirken lå i kort avstand, både traditionen, navne som Kirkestø, Kirkehaug, eldre beretning, rester av grundmuren viser, at her har man Haakon Haakonsøns kirkebygning.»

I tillegg til ovannemde er det ei rekkje stadnamn og lokalhistoriske overleveringar som knyter sterke band til Gulatingstaden.

15.07.2003, Jan Kidøy

Øydeleggjande strid

Trass i det store tilfanget av bevis for kvar tingstaden var, har det frå tidleg på 1900-talet vore sterke krefter som har arbeidd for å få reist eit minnesmerke om Gulatinget i Eivindvik, om lag 4 km lenger vest.

Opp gjennom åra har ein teke ymse åtgjerder i bruk for å få tilflyttarar og tilreisande til kommunen til å tru at tingstaden var i Eivindvik. Så langt har det gått at sjølv folk som er oppvaksne i Gulen tek påfunna alvorleg. Fylkeskultursjef Lidvin Osland kallar dette for ein “bygdekrangel” som ikkje er noko å bry seg om. Men dette som no skjer er noko langt meir enn ein bygdekrangel: Me står truleg overfor ein bevisst freistnad på historieforfalsking. Dette står i grell kontrast til føremålet med Gulatinget – å byggje landet med lov og rettferd.

Frå eit foredrag halde på eit åpent møte i Heradshuset i Eivindvik den 5. oktober 1960, les me fylgjande, som seier mykje om kor usakleg denne striden har vore. Foredraget vart halde av Sogn sogelag sin representant i gulatingnemnda, A. Skåsheim frå Balestrand: “Nemdi som skulde arbeide for å reise eit minne på Gulatingstaden i Eivindvik var samla i 1917, men nemdi møtte motstand, særleg gjekk Hans Floli hardt imot og han var ein tung motstandar. Nemdi fann det heilt nyttelaust å kjempe mot han. Ein rådde seg difor til å vente med det vidare arbeid til Hans Floli var avleden.” (Hans Floli var en ivrig forkjempar for at rettferda skulle komme fram om tingstaden, og han hadde lært seg islandsk for betre å forstå dei originale kjeldene. Han hadde til og med besøk av den Islandske presidenten på Flolid).

Tenk det! Argumenta var så spinkle at ein måtte ynskje livet av motstandarane for å komme vidare med saka! Kva er så argumenta for at Eivindvik kunne ha vore tingstaden? Ingen. Der er ingen lokalhistoriske tradisjonar å byggje på. Der er ingen historiske namn som kan knytast til tinget. Topografien stemmer ikkje med skildringar i sogebøkene. Der var ikkje lende for båtar før dei nåverande kaiene vart bygde. Der er ikkje isfritt i kalde vintrar (først etter 1164 vart tinget halde midtsommars). Der var ikkje kyrkje i Gulatingtida, og heller ikkje før lenge etter at tinget vart flytta til Bergen tidleg på 1300-talet.

I dei seinare år har taktikken mest gått ut på å hindra tilreisande autoritetar i å komme til Flolid, så dei ikkje med sjølvsyn kan oppleve den verkelege tingstaden. Her er nokre typiske døme (det finst mange fleire):
I 1960 kom ein sogestudent, Olof Jørgensen frå Thisted i Danmark, til Eivindvik og spurde etter Guløy og Tingvollane. Han fekk til svar at Flolid, der Tingvollane låg, stod under vatn i vikingetida (!), så der var det ingenting å sjå. Studenten sette seg likevel føre at han ville til Guløy, og etter ei synfaring på staden vart han veldig begeistra, ikkje minst over akustikken i området. Han var ikkje i tvil om at det var her tinget vart halde.

Seinare på 1960-talet kom sogefolk frå alle dei nordiske landa til Gulen for å sjå tingstaden. Dei vart oppvarta i Eivindvik, men kom aldri til Flolid. Då vikingskipet “Saga Siglar” med Ragnar Thorseth vitja Gulen, vart han stogga i Eivindvik – han fekk aldri sjå Gulatingstaden.

I september 2000 vart det halde Gulatingseminar i Eivindvik med innbedne gjesteforelesarar frå inn- og utland. Blant desse var: Førstearkivar Tor Ulset, Riksarkivet i Oslo, Professor Ditlev Tamm, Universitetet i København og Førsteammanuensis Tore Iversen ved Universitetet i Trondheim. Ingen av dei var på tingstaden!

Den 26. mai 2001 var stortingspresident Kirsti Kolle Grøndahl saman med alltingspresident Halldòr Bløndal og den Islandske ambassadøren i Norge, Kristinn F. Arnason, på vitjing. Dei vart som skikken er fotograferte ved krossen i Eivindvik, men Gulatingstaden fekk dei ikkje sjå.

Jan Kidøy (dato ukjent)

Språket og fedrelandskjensla

Kronikk av Jan Kidøy

Vår eller haust,
me står like traust.
Røtene grev og klora,
dei slepp aldri taket i jorda.

Språket er rota vår. Det er arven vår frå dei som gjorde oss til dei me er. Språket bind oss saman og gjer oss til ei eining – til eit folk. Gjennom språket forstår me kvarandre, gler me kvarandre og snakkar kvarandre opp. Gjennom språket forstår me dei som gjekk føre oss, dei som er oss i ei ny utgåve. Sjølv om det er andre identitetsbyggjande faktorar er språket ein av dei viktigaste. Me kan ikkje sleppa språket og tru at me vert dei same.

Eg kjem frå Gulen. – Gulen, spør du, – kvar i verda er det? Og eg kan svara stolt: – Ein gang var det midt i verda! Gulen er ein kystkommune ytterst i Sognefjorden. Her finn me ein gard som heiter Flolid med halvøya Guløy utanfor. Gjennom det meste av vikingtida var det her våre forfedre samlast til tingsete ein gong i året. Etter staden det vart halde fekk det namnet Gulatinget – i ettertid mest kjend for Gulatingslova som danna mønster for mange europesiske demoktati som etterkvart vaks fram.

I år 2000 vart Flolid vald til tusenårsstad for Sogn og Fjordane, og området er oppgradert til ein vakker naturpark med tilhøyrande minnesmerke. Eg vaks opp berre nokre hundre meter frå Tingvollane, og har stor respekt for det som hende der i gamal tid. Slekta mi på morssida har alltid vore i denne delen av landet og kan førast heilt attende til vikingtida. Så eg kan i sanning sei at eg har vikingblod i årene. Når eg no vandrar på Tingvollane i vaksen alder er det som eg kjenner vikingblodet brusar i meg, og eg vert lei meg for alt som har gått tapt, og for at me ser på alt nytt som framsteg …

Til Gulatinget kom valde tingmenn frå heile Vestlandet, det som då var det sentrale Norge. Ja, like frå Møre til Agder kom dei, og innlandsbygdene på Austlandet var også representert. På tinget vart usemje løyst og kloke råd og lover vart sendt heim til bygdene med tingmennene. Slik bygde dei landet med lov. Og dei tala eit språk som alle forstod, og som heldt folket saman. Men vikingane var og eit farande folk, og identiteten sin – det norrøne språket – tok dei med seg over alt. I dag finn me ord og uttrykk frå vikingane like frå Istanbul i aust til Irland i vest. Mange ord me i dag betraktar som engelske er eigentleg norske, eller norrøne.

Det var frå Ytre Sogn og Sunnfjord dei mest ressurssterke vikingane drog vestover til Island og slo seg ned. Der bygde dei eit samansveisa samfunn som har stått sterkt til denne dag. Dei har ikkje late seg påverka av språklege vindar, men har tatt vare på språket vårt og gamal kultur slik det opprinneleg var. Dette at dei har halde fast i røtene sine har gjort dei sterke. Ikkje berre er dei betre enn oss til å spela fotball, men dei har også vist veg for heile den vestlege verda ved å knebla finanseliten som held på å sluka dei.

Det er i takksemd til vikingane og til islendingane eg skriv dikta mine på nynorsk. Og ikkje minst i takksemd til Ivar Aasen. Han forstod kor gale det bar i veg når me vart pådytta eit framandt språk. Iherdig reiste han land og strand rundt og samla restane av det som ein gong var vårt heidersteikn – det norske språket.

I det samfunnskritiske diktet «Kvar er du, Bjørnson?» stiller eg spørsmål ved om prisen for globalisering og EU-tilpasning har vorte for høg. Kanskje treng me ein Bjørnson og ein Aasen i dag som kan visa oss røtene våre og derigjennom gje oss ny styrke. Styrke til å lyfta høygaflane når det trengs og ikkje bli utsletta som eigen nasjon i takt med at språket vårt vert meir og meir utvatna.

 

Første gang publisert 21.11.2016 i Bokstaver.no

GULATINGSFERDENE FRÅ EKSINGEDALEN I MELLOMALDEREN.

Aage Lavik

Etter at Sogn og Fjordane Fylkesting vedtok Gulatinget og den gamle tingstaden på Guløy/ Flolid til tusensårs-stad for Sogn og Fjordane, oppnemnde Bygdarådet i Eksingedalen ei prosjektgruppe, som skulle finne ut mest mogeleg fakta om den gamle reisemåten frå Eksingedalen, og ev. kring liggjande bygdelag. Me hadde eit godt utgangspunkt i det som er skildra i boka ”På Klårfjell” av Lars Eskeland 1938, m/nye opplag i 1982 (privat) og 2000 (Bygdarådet).

Nemnda har også prøvt å finna fram til alt som fram gjennom tidene er skrive om dette, her har me serleg hatt nytte av gode artiklar i ”Frå Fjon til Fusa”, 1964-67,1982-og 83.,og ein langvarig avisdebatt i Gula Tidend 1918- 1919. Det siste som er kome ut vedkomande Gulatinget er forfattar Knut Helle si bok i 2001: ”Gulatinget og Gulatingslova”. Dette er meir generelt stoff, og lite om ferdavegane til tinget.

Nemnda har også hatt samtalar og annan kontakt med ei rekkje lokalhistorikarar i Gulen, Lindås, Masfjorden og Voss. Serleg vil me nemna Ingrid Kidøy frå Gulen. Nemnda vitja ho i den vakre heimen hennar like ved den gamle tingstaden i juni 2001. Hobbyen hennar heile livet, hadde vore Gulatinget og den gamle Tingstaden, og ho hadde samla utruleg med stoff, m.a. ei stor fotosamling som nemnda hadde fått tilsendt på førehand.

Ho var kunnskapsrik og engasjert, og i tillegg svært god å fortelja, så opphaldet der vart ei stor oppleving for oss alle. Sonen hennar, Audun Kidøy, viste oss rundt på den gamle tingstaden, med Tingvollane, Rindane, der Egil Skallagrimson rømde til skipa sine etter ufreden på Gulatinget kring år 935,og Hamnaneset der kongane,
m.a. Erik Blodøks, låg med skipa sine.

Diverre døydde Ingrid Kidøy i vinter, berre nokre månader etter at me vitja ho, elles hadde det nok blitt fleire turar til Flodli.

I årboka vår for 2000, hadde nemnda ei grundig gjennomgang av denne saka, så langt som me var komne til då. Me hadde med stoff frå ”På Klårfjell, artiklane i ”Frå Fjon til Fusa”, generelt stoff om Gulatinget m.m. Me skal ikkje ta det oppatt her, men fortelje litt om det me har funne ut seinare, og kome med ei oppsummering.

Turen me har skildra ovanfor, til Ingrid Kidøy på Flodlid, gav oss både ny informasjon, og stadfesting av at ting var slik me hadde tenkt oss det. Den turen var ein lekk i arbeidet med å finna fram til den eksakte reiseruta, og serleg til overnattingsplassane.

Eskelandruta eller Østgulenruta? – eller både og ?

Det forvirra oss litt i starten at historikarane hadde to litt ulike reiseruter. Først hadde me Eskelandruta, som me i 2000-årboka hadde kart over, teikna av skuleelevar i Eksingedalen. Den fylgde stort sett gamle ferdavegar som var vanleg brukte på den tid. Så hadde me Østgulen-ruta, som gjekk på meir uvanlege vegar, men som høvde på ein prikk med dei første versa i ”voggesullar om Gulating” .Men svaret gav seg i grunnen sjølv, og me finn det i ”På Klårfjell, vers 15 i voggesullar—.
Det verset handlar om heimturen, og lyder slik:

Då skal me fara den gamla lei,
Um Drongasund og um Haugdalshei.

Dette fortel klårt at dei tok ein annan veg heimatt, og at dei då fylgde dei vanlege ferdslevegane , den gamla lei. Dermed har me Eskelandruta.

Ivar Husdal som bur på Vinje, Vossestrand, som har jobba mykje, både med Gulatingsferdene, og andre gamle fjellvegar, meiner at det var heilt bevisst at reiserutene til Gulatinget vart lagt utanom allfarveg, for å unngå å verta hefte av skyldfolk og vener.

Oppsummering av turen frå Eksingedalen til Gulatinget.

Ferda fylgjer nok den ruta Olav H. Østgulen har skildra i ”Frå Fjon til Fusa” i 1964.

Turen starta frå Eksingedalen i ”otta grå” den første dagen, med folk og hestar m/kløv. Det var mykje dei skulle ha med seg, mest alt dei trong i ein månadstid, stasklede, gåver, øl og mat. Så kvar tingmann/utsending måtte nok ha fleire hestar, han måtte og ha hjelpesmenn med seg. Så sjølv om det neppe var meir enn ein utsending frå Eksingedalen, så vart det nok eit bra fylgje.Ofte var det også folk med, som var innstemna til tings, eller som sjølv hadde saker dei ville ta opp på tinget.

Ofte var det nok også med sendemenn frå Vossestrand, og frå Valdres, og då kunne nok dette verta eit stort fylgje.
Dei drog først over Farestveitfjellet til Modalen (frå Flatekval),deretter truleg opp Hellandsdalen og over til Stordalen, der dei overnatta på ein lun plass dei kalla ”Hestakvam,”

Me trur at dette må vera på Fossestølen. Dette er ein lun plass som stemmer godt med skildringane i ”På Klårfjell”, og som ligg midt i ”leia” frå Modalen, og vidare til garden Kringla.

Dag 2:

Etter å ha ”kvila notti med hugjen heil”, drog dei no vidare til neste overnattingstad, Krossangeil. Frå Fossestølen, går det eit naturleg ”dalføre” over til garden Kringla, der bilvegen til Sogn no går, og kryssa ”Fjordsdalen om lag på høgste punktet, og tok fjellet vidare til Krossangeil, som Østgulen meiner ein finn ved garden Sleire. Måler ein avstanden millom Eksingedalen og Stordalen, og avstanden mellom Stordalen og Sleire, vil ein finne at denne er heilt lik.

Dag 3:

Den har Østgulen skildra slik: Etter overnatting ved Krossangeil tok dei rett nord mot Gulen gjennom ei heller trong dalkluft, men før dei kom heilt til fylkesgrensa, som det heiter no, er det ein stad som heiter Krossane ogso i dag. Etter dette vart dalklufti mellom garden Sleire og Krossane heitande for Krossangeil(Krossgilet),i gamal
tid.

Vidare Over Halsane, der Østgulen har skildra nedturen slik: Det var over Halsane ned mot fjorden Austgula ved Oppdalsøyra Gulatingsferdi frå Eksingedalen hin ettermiddagen kom ruslande.

Østgulen reknar no med at dei fekk båtskyss over til Floli (vanleg på den tid). Nemnda har vore på staden, og sett på korleis det er å koma seg landevegen eller fjellet rundt Austgula-fjorden, og me har snakka om dette med folk i lokalmiljøet. Det vert i alle høve ein svært lang omveg, og vanskeleg lende, så det er lite truleg at dei
har fare den vegen. Dei har nok fått båtskyss det korte stykket over til Floli, og her er så korte avstandar at det er godt mogeleg at hestane har gått att på sørsida, medan folket var på tinget. Dette høver også svært godt med tidsaspektet frå Voggesullar, der dei i vers 6 var framme på Floli; Ved Solfallsbilom på tridjandag,
ved Flåli-strendom dei sit i lag.

No har dei bytt klæde etter turen, og fjelga buene sine (Ingrid Kidøy fortalde at ei av buene hadde stått i hagen hennar, men om det var eksingedøler som hadde den, det visste ho ikkje)

Nemnda har vore på Sleire, og på Oppdalsøyra, og garden Kjelby, der me har sett på lendet, og snakka med folk. Me har sett oppover mot Halsane og sett for oss den slitne flokken av folk og hestar koma ”over Halsane ”og ned mot fjorden, glade for at dei straks var framme.

Me har ikkje funne noko ting som ikkje stemmer med skildringa til Olav H. Østgulen, og ”voggesullar um Galatinget”. Tvert om; di meir me har granska, di fleire bitar har falle på plass.

Heimturen.

Denne veit me mindre om, utanom det vesle me finn i vers 15 i voggesullar. Men det er svært rimeleg at den fyl den ruta Lars Eskeland har skildra. Denne er godt skildra i 2000-årboka,så me tek ikkje dette oppatt her. På heimvegen hadde dei ikkje same tidspresset på seg, og det er godt mogeleg dei har brukt lengre tid, og vore litt meir sosiale, vitja vener og skyldfolk m.v.

Reiseruta frå Resten av Vaksdal og Vosse-bygdene.

Den første ordføraren i Modalen Kommune, Andres J. Lavik, f. 1852, d.1941,jobba litt med dette spørsmålet tidleg på 1900-talet,og han hadde kontakt og brevveksling med mange Vossingar om dette. Han hadde og ei omfattande
brevveksling med historikaren Olav Midbø i 1918-1919,og båe deltok i den lange avisdebatten i Gula Tidend desse åra. Om Vosseruta skriv Andres i eit brev til Olav Midtbø i 1918:

Den vanlege veg for Vesser og Vassvaurer var ,etter segnene her, ut Bolstadfjorden til Rommarheim. Men der var unntak, var dei nokre få, helst strendingar, so kunde dei koma ned Eksingedalen, og fylgjast med folk herifrå yver
Modalen og til tingstaden. Men var Vessene eit stort lag, kunde dei snu ut Osterfjorden ved Vossaneset. Då var det enten sjøferdsla heilt fram, elder og gjekk dei yver Eio på ———— (uråd å lesa.)

Det er rimeleg å tru at Vaksdølene for same vegen, men me har ikkje funne nokoting skrive om dette.

Valdres og Hallingdalen:

Desse bygdene kom med i Gulatinget, på 1200-talet. Ivar Husdal, som bur på Vinje, Vossestrand har skildra litt av deira reiserute, i samband med ein tur han gjekk i fjor, frå Vossestrand til Hallingskeid. Femte dagen gjekk han over Vossaskavlen og til Hallingskeid, og i referatet har han kalla turen:

Vegen der Gulatingsmenn gjekk år 1200.

Morgonen kom med sol over Vossaskavlen og med mot i brystet. No var det berre å vona at snøen ikkje var for hard opp brattaste fonna. ————— På toppen var det stille og sol. Hardanger-jøkulen lyste ikkje så langt borte. Fonna halla no svakt nedover, lette til beins og lett i hugen vandra vi mot Hallingskeid. Mange har i årtusener gått denne vegen, og eg feste tankane mine på dei utvalgte tingmenn frå Valdris og Hallingdal som i mellomalderen
skulle på Gulatinget. Dei kom no å små flokkar ridande, med seg hadde dei hestar med klyv.

Dei for fort forbi, helsa kort utan eit ord. Lenger bak kom det fleire småflokkar. Desse ordlause småflokkane skulle nok og kryssa vegen ved Vinje, der eg bur, på veg over til Eksingedalen, vidare til Gulatinget. Om vi hadde spurt ein Valdris då kvifor dei ikkje tok båt ut Sognefjorden til Gulatinget, hadde han nok svara: ”Vi sel ikkje retten vår mot å få lov til å spy i ein Sognebåt”

Vegen til tinget var og lagt slik at ingen elvar kunne hindre dei, sjølv om det var flaum. Dei reid utanom alle bygder, om det var mogeleg. Vener kunne hindra dei meir i å nå tinget i tide enn uvener.

Med denne oppsummeringa, ser nemnda prosjektarbeidet sitt som offisielt avslutta. Men me deltek gjerne i turar, og andre tilskipingar på skulane i Eksingedalen og Modalen, som me har hatt eit godt samarbeid med. Og dersom
nokon sit inne med meir opplysningar, tek me sjølvsagt med gleda mot dette.

Tilslutt vil me takka alle som har hjelpt oss med opplysningar, og på andre måtar. Me har møtt mykje velvilje, og stor interesse overalt.

Nemnda har vore samansett slik: Åse Eikemoi Strømme, Aage Lavik, Kari Blåflat, seinare Oddvar Eikefet frå Vaksdal Kommune, og ordførar Leif Egil Nåmdal og Inga Jorunn Nåmdal frå Modalen Kommune.

Sjå også video

Trubaduern og historikaren, Arne Høyland, har sett melodi til ein gamal bånsull frå Eskingdal som beskriv denne reiseruta. Videoen hans tek oss med frå plass til plass. Teksten er hentet frå det som vert kalle “gulatingvisa”, eit sikkert prov på kvar tingstaden låg.

SAMANLIKNING GULØY – BJARKØY

At stadvalget ikkje var tilfeldig ser me tydeleg om me samanliknar geografien på og rundt Guløy der Gulatinget vart halde og Bjarkøy i nord der Tore Hund hadde hovedsetet sitt. (Tore Hund, født rundt 990 og død ein gang etter 1030, var ein av dei betydelegaste
høvdingane i Hålogaland. Han hadde gard på Bjarkøy i det seinare Troms fylke).

Det er spesielt fire tilhøve som er felles og som nok var avgjerande:
– Gode hamner som gav ly ved fleire vindretningar.
– Kort og lett veg mellom hamneområda.
– Kort veg frå hamnene ut i open sjø der dei kunne heise segla.
– Begge stader ligg inne i eit fjordsystem, beskytta frå det opne havet.

Gulatingsparken er her markert som eit gult felt. Eigedomen er nummer 23/9 og Gulen Kommune står som eigar.

FORNFUNN PÅ FLOLID

Nedanståande er henta frå bloggen Vestnorsk Kulturarv, skanna dokumenter etter Ingrid Kidøy.

INGRESS/KORTVERSJON

Gulatinget som omfatta heile Vestlandet med Agder og deler av indre Østlandet kom saman årleg i kanskje langt meir enn 400 år på garden Flolid i Ytre Sogn. Der vart tvistesaker og andre rettslege forhold avgjort i samsvar med Gulatingslova – ei av dei eldste lovsamlingane i Europa.

Gulatinget har namn etter halvøya Guløy som er knytt til Flolid med eit smalt eid. Stadnamn, gamle skrifter og lokal tradisjon gjev grunn til å tru at tinget i periodar kan ha vore halde både på ein eldre tingstad på Guløy og på fastlandet på Flolid like ved. Plassen er tydelegvis nøye valgt ettersom den ligg sentralt i området lova gjaldt for, samstundes som innseglingsruter, hamne- og tryggleiksforhold er svært gunstige. Her på Flolid vart også den fyrste steinkrossen reist og i samband med kristninga av landet.

Kongesagaene og dei eldste øvrige skriftlege kjelder fortel at dette var tingstaden. Historiegranskarar opp gjennom åra har slutta opp om denne konklusjonen.

Når offentlege etatar i vår tid hevdar at den eldste tingstaden ligg i bygdesenteret Eivindvik, 3,5 km unna, er dette eit politisk vedtak som korkje samsvarar med historie, geografi eller topografi.

Sjå også her – (Gulen historie)

KORRESPODANSE

 

Store planar for Gulatingstaden på Flolid.

Eit større prosjekt med bygg for konferansar, undervisning, audiovisuelle framsyningar m.m
er planlagt ved Tingvollane. Kostnadsrama er på nesten 100 mill. Prosjektet legg opp til tredelt finansiering mellom stat, kommune og fylkeskommune. Legg spesielt merke til følgande setning i tilbakemeldinga frå Kulturdepartementet: “Tusenårsstedet er etablert som en minnepark til ære for Gulatinget”.

Middelalderkyrkje i Eivindvik?

Tilsvar til e-post av 21. okt. 2022
frå Berit Anna Gjerland

Nedanfor fylgjer en del kommentarar til svaret ditt – eit svar som reiser fleire nye spørsmål. Eg vil gå gjennom dette punktvis og spørsmål som krev svar samlar eg nederst.

1. ID 8445-1 Guløy kyrkjestad.
Under «utfyllende beskrivelser» står det: «Lokaliseringen av kirkestedet er uavklart». I same avsnitt står det vidare: «Ved Floli kaldes en haug endnu for Kirkehaugen og landingsstedet for Kirkestøen». Så følger ein nøyaktig beskrivelse av kirketomta med angitte avstandar på restane av grunnmuren.

Så er det tatt med eit angiveleg sagn om at tømmeret vart ført med vinden til Eivindvik og at kyrkja vart bygd der. Dette er ikkje nemnt av historikarane Kraft, Blom, Dahl eller Bendixen som det ellers er referert til. E. Bjordø kallar med rette dette for ein fabel (s. 16)? Og korleis kan ein fabel nyttast som vitenskapeleg grunnlag? (Minner om at den dominerande vindretningen på Vestlandet/Flolid er sør-sørvest, iallfall når det gjeld ekstreme værforhold. Materiala ville i så fall ha hamna på Ytre Flolidvågen). Er denne fabelen meir truverdig ein «Bånnsull frå Eksingedal» som beskriv reisa til Gulatinget på Flolid, og som har referanse til kjend kjelde?

Under «Dokumentasjon» 23/11 2011 (!) står det vidare: «Lokaliteten har manglet stedfesting til nå. Nøyaktig lokalisering må gjøres i felt».
Korleis harmonerer dette med den ovanståande beskrivelsen der 4 nemnde historikarar har vore på lokaliteten og gitt ein grundig beskrivelse?

2. ID 84447 Gulen kyrkjestad.
Frå «Utfyllende beskrivelser»: «Eldste omtale av kirken er i 1329 av prest i 1327 (referanse til brev frå biskop)». Den oppgjevne referansen seier ingenting om at det var kyrkje i Eivindvik, men brevet er adressert til presten, som då må ha budd i Eivindvik.
I Masfjorden låg eksempelvis prestegarden på garden Åmundsbotn medan kyrkja står på garden Sandnes, eit døme på at prestegarden ikkje ligg på same matrikkelgarden som kyrkja.

Tidsangjevinga her er uansett etter at Gulatinget vart flytta til Bergen (ca år 1300) og det skulle ennå gå lang tid før kyrkja på Flolidstranda vart flytta (flyttinga er bekrefta av Niels Griis Alstrup Dahl m/fl.).

Vidare står det: «En middelaldersk stavkirke på stedet ble på slutten av 1500-tallet erstattet av en liten langkirke …» Kvar finn ein referanse til den nemnde stavkyrkja? Og kor sannsynleg er det at det var kyrkje i Eivindvik og på Flolidstranda, innbyrdes avstand 1,5 km, innafor same tidsbolk?

Meir frå beskrivelsen: «Eivindvik var frå først av ein retteleg storgard».
Korleis kan ein hevde dette når skriftlege kjelder viser noko heilt anna:
I 1360 er Eivindvik (Øyuindarviih) nemnt som skattebetalande gard.
«Da matrikkelen skulle settes opp i 1868, ble gården beskrevet. Gården lå nær sjøen, men den var tungdrevet og hadde verken fiske eller fiskerettigheter. Jordene var spredt, den hadde syv husmannsplasser».
Ein «storgard» uten elementære lovrettar står ikkje til truande.

Slik desinformasjon rokkar ved truverdet til heile beskrivelsen.

3. Utgraving ved Tingvollane.
Eg hugsar godt det som vart kalla utgraving på ei lita høgd aust for Tingvollane. For eit uøvd auga såg det ut som litt «pirking i overflata».
Eg har seinare vore til stades under utgravingane på Landa, Forsand,
og der var det snakk om utgraving, ikkje «pirking».
Så vart då konklusjonen også at der ikkje var noko å finne. Men kven hadde anvist denne staden som aktuell? Det er ingen eldre skriftlege eller munnlege kjelder som har nemnt ei kyrkje her.
Trass i dette er staden avmerka som kirketomt i «Kulturminnesøk».
Dette må dei som står bak kunne svara på.

4. Utgraving på Flolidstranda.
Du viser til boka «Gulatinget og Gulatingslova» av Knut Helle. (Sjå omtale av denne boka under neste punkt).
På side 64 er det vist bilder frå tomta og utgravinga på Flolidstranda.
Når ein samanliknar dei to bilda er det tydeleg å sjå at utgravinga har foregått på feil stad, ettersom den eigenlege tomta er på flata lenger nede, tydeleg beskrive av Bendixen m.fl.
Dette reiser spørsmåla: Kvifor har ein støtta seg til Jacob Flolid som stadsanvisar (Knut Helle) når fleire kjende og nemnde historikarar har gitt ein nøyaktig beskrivelse av staden? (punkt 1). Var denne utgravinga like kalkulert som den på Flolid?

5. «Gulatinget og Gulatingslova» av Knut Helle.
Knut Helle vert beskriven som «den største autoritet på norsk middelalderhistorie». Det skal eg ikkje imøtegå, denne boka framstår som eit praktverk og vert no rekna som sjølve «Bibelen» når det gjeld Gulatinget. Dette syner fleire seinare bokutgjevingar på mellom anna Saga Forlag og Selja Forlag (Ingvaldsen/Djupedal).
Forfattarar, historikarar, læreanstaltar m.fl. vil frå no av støtta seg på Knut Helle sine konklusjonar, uten å foreta eiga gransking.

Slik sett var det eit «kupp» av Gulen kommune å få Knut Helle engasjert i den over hundere år lange striden om lokaliseringa av Gulatinget. Gjennom seminar og høyringar i forkant av forfattarskapet var det tydeleg for oss som følgde med at konklusjonen var førehandsbestemt. For å etablere sitt syn i akademika i et større omfang inviterte han kollegaer frå alle dei nordiske landa til Eivindvik der dei vart kursa i hans historieversjon. Truleg var ingen av dei på Flolid, og iallfall ikkje på Guløy.

Så støtta då også Gulen Kommune utgjevinga med eit betydeleg beløp. No vil eg ikkje hevde at Knut Helle var «kjøpt og betalt», men at sterke krefter både lokalt og frå anna hald har påverka synspunkta hans kan det ikkje være tvil om.

På denne bakgrunn er truverdet av drøftingane frå side 61 – 66 i boka sterkt svekka. Dette blir forsterka av måten Flolid og Guløy er omtala, for det meste i ein nedsetjand tone, der respekten for tidlegare granskarar er fråværande. Alt på omslagsbildet ser ein kva haldning forfattaren har til saka. Om han meinte tinget også hadde vore på Flolid, om så var for ei kortare tid, ville det vore naturleg at bildet dekka eit større område.

Dessutan er det ei samanblanding av gamle stadnamn og hendingar som tyder på at han har hatt problem med å bortforklare fakta der dette har vore tiltengt.

Eksempelvis seier han at det er utenkeleg at det vart halde ting i det knudrete lendet på sjølve Guløy, og trekker beskrivelsen av Domsteinen inn i ei setning om Tingvollane. Professor Taranger, som det vert vist til i ein annan samanheng, er tydeleg på at den eldste tingstaden var på Guløy «mellom Domsteinen og Varden». Her er det eit dalsøkk med ei slette i botnen, og i nord er det ein bergformasjon med naturlege sitjeplassar som kan romme mykje folk. Her er det også naturleg god akustikk. Lite tyder på at Knut Helle har tatt bryet med å undersøke denne plassen ettersom boka berre beskriv eit knudrete lende.
Det er og eit stort spørsmål om nokon av autoritetane frå UiB og UiO som uttalar seg skråsikkert om «tingstaden» i Eivindvik har sett denne plassen?

Freistnaden på å trekke i tvil alderen på Guløy-namnet, holmgang på Timrøyna og at det har vore kyrkje på Flolidstranda er også ganske avslørande. Å forklare namnet på Krosshaugen med eit kryss i berget framstår som direkte latterleg. Mykje tyder på at me her hadde med å gjere ein autoritet som i kraft av sin fagkunnskap gjekk politiske ærend for å endre tusenårige historiske fakta og tradisjonar.

Professor Helle var også ganske vag i å konkludere med at tinget i det heile tatt har vore på Flolid, han tekkjer sogar inn antydning om at det kan ha vore fleire stader i tillegg til Eivindvik. Det er mest som ein høyrer frå bakrommet: « OK, la dei på Flolid få dei siste 50 åra, så kanskje dei roar seg».

Dette reiser og eit nytt spørsmål: Hvis me tenker oss at tinget var i Eivindvik i nesten 400 år – kva var då bakgrunnen for at det vart flytta til Flolid? Kva skjedde i Eivindvik? Var det ei naturkatastrofe eller tilsvarande hendingar – finst det i så fall prov på det? Eller var Håkon Håkonsson, den akta kongen han var, gått frå sans og samling sidan han flytta tinget frå det «ideelle» Eivindvik til «det knudrete lendet» på Guløy?

Uansett er det svært merkeleg at ei storslått markering med planlagte investeringar på nær 100 mill. kroner er lagt til Flolid hvis tingstaden var i Eivindvik. Her er det mykje som skurrar, og dess djupare ein grev i dette, dess tydelegare ser ein at her er det snakk om politiske avgjerder uten grunnlag i historiske fakta.

 

Spørsmål eg gjerne vil ha svar på:

1. Kvifor blir beskrivelsen av kirketomta på Flolidstranda frå fleire tidlegare historikarar underkjent?
2. Kvar finn ein referanse til ei middelaldersk stavkyrkje i Eivindvik?
3. Kvifor blir Eivindvik framstilt som ein storgard når skriftlege kjelder viser noko anna?
4. Kva var bakgrunnen for utgravingane ved Tingvollane på Flolid?
5. Kvifor er denne staden registrert som kyrkjestad når det ikkje vart påvisst ved utgraving?
6. Kvifor vart det gravd på feil plass på Flolidstranda når rett stad er tydeleg beskrive?
7. Kvifor er ikkje Flolid merka som tingstad i Kulturminnesøk?
8. Kvifor støttar ein seg utelukkande på Knut Helle sine konklusjonar om tingstaden når tidlegare kjende historikarar har konkludert annleis?
9. Kvifor er det ikkje tatt med i diskusjonen at det kan ha vore to tingstader på Flolid, og at ei eventuell flytting av tinget kan ha skjedd lokalt i dette området?

Risør 1. desember 2022

Jan Kidøy